تبلیغات
ناگفته های دنیا - ایثار و از خود گذشتگی

ایثار و از خود گذشتگی

چهارشنبه 11 اسفند 1389 12:11 ق.ظ

نویسنده : نوید نیکفرجام
فرهنگ شهادت طلبی عبارت از وضعیت و شرایطی كه طی آن مردم یك كشور بر اساس میل و علاقه شدید نسبت به باورها، اعتقادات و سرزمین خود اقدام به فداكاری های بزرگ؛ بذل جان و دست كشیدن از تمام هستی و دارائی خود می نمایند.آنان با روحیه ای سرشار از شهادت طلبی،ایثار و از خود گذشتگی آمادگی دارند تا با تمامی تهدیدات نسبت هب حیات فیزیكی،اخلاقی، اعتقادی و اجتماعی خود مقابله كنند. نعمیق و تحكیم چنین روحیه ای و گسترش آن در بین آحاد افراد یك سرزمین عامل مهم و ركن اصلی در تامین و تداوم امنیت ملی آن سرزمین می باشد. بر این اساس این نوشتار در صدد است تا رابطه این مهم یعنی فرهنگ شهادت طلبی با مقوله بسیار مهم و حیاتی امنیت ملی را مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار دهد، در این مقاله مباحثی همچون مفاهیم، كلیات و تعاریف مربوط به امنیت ملی و همچنین خاستگاه اعتقادی شهادت، روحیه و فرهنگ شهادت طلبی و ارتباط آن با امنیت ملی مطالعه و بررسی می شود كه امیدواریم درك روشن و مفیدی از مساله را ارائه نماید. الف) امنیت ملی:
تعریف ، علایق و مقاصد امنیت ملی :
منظور از امنیت به معنای عام كلمه، تلاش حكومت به منظور فراهم كردن محیطی دور از خطرهایی است كه بطور جدی متوجه ارزشهای حیاتی كشور می شود1).والتر لیپمن محقق و نویسنده سرشناس آمریكایی در تعریف امنیت ملی معتقد است ؛«یك ملت وقتی دارای امنیت است كه در صورت اجتناب از جنگ بتواند ارزشهای اساسی خود را حفظ كند و در صورت اقدام به جنگ بتواند آن را به پیش ببرد.2) بطور كلی امنیت بعنوان اساسی ترین نیاز هر جامعه و هم ترین هدف كشورها در عرصه روابط بین الملل با تعاریف متعدد و متفاوتی همراه بوده است، تا بدانجا كه برداشت های مختلف و بعضاً متعارضی در این زمینه را بدنبال داشته سات. سابقه بكارگیری اصطلاح امنیت ملی از طرف پژوهگران علوم اجتماعی از جنگ جهانی دوم به این طرف می باشد در حالیكه واقعیت این مساله به قرون اعصار گذشته و بواقع به انگیزه های قوی انسان برای حفظ بقاء صیانت نفس و ادامه حیات وی مربوط است كه بنوبه خود بررسی مفصل و متفاوتی را می طلبد.

در یك جمع بندی و علی رغم تعاریف مختلف، امنیت ملی را می توانیم این گونه تعریف كنیم :
«امنیت ملی یعنی دستیابی به شرایطی كه به یك كشور امكان می دهد از تهدیدات بالقوه و بالفعل خارجی و داخلی و نفوذ سیاسی و اقتصادی و نظامی بیگانه در امان باشد و در راه پیشبرد امر توسعه اقتصادی، اجتماعی و انسانی و تامین وحدت و موجودیت كشور و رفاه عامه فراغ از مداخله بیگانه گام بردارد.» و یا بعبارتی :
«توانایی كشور در حفظ ارزش های خودی در برابر تهدیدات خارجی».در ارتباط با مفهوم امنیت ملی قبل از هر چیز ویژگیهای آن یعنی ذهنی بودن، متغیر و نسبی بودن، درك آن را دچار پیچیدگی بیشتر نموده است و همین امر خود مایه گمراهی و انحرافاتی در تبیین مساله بوده است كه از آن جمله بعضاً سوء استفاده از مفهوم امنیت ملی در جایگزین ساختن هدفها و مقاصد شخصی به جای هدفهای ملی و عمومی از جانب دولتها ست. به رغم این مشكلات در بالاترین سطوح، علایق امنیت ملی پایه های یك استراتژی سالم را تشكیل می دهند.
علایق ذهنیتهای شدیداً تعمیم یافته ای هستند كه خواسته ها و نیازهای بنیادین كشورها را منعكس می سازند. در این خصوص تنها علاقه حیاتی مرتبط با امنیت ملی علاقه به بقاء است بقاء كشور باید حدقابل قبولی از استقلال همراه باشد و از تمامیت ارضی، ادامه شیوه های زندگی سنتی و فرهنگ ملی، ادامه حیات نهادهای بنیادین ارزشها، اعتقادات و افتخارات ملی به طور كلی برخوردار باشد. آنچه مسلم است اینكه علایق امنیت ملی به ندرت مورد بی توجهی قرار می گیرند و در سراسر گیتی همواره مردم دارای مواضع مشخصی راجع به اینگونه علایق هستند بطوری كه در این ضرب المثل قدیمی نیز آمده است؛ چیزی به نام دوست یا دشمن همیشگی وجود ندارد و تنها علایق و منافع ابدی هستند. و البته در این بین تنها علاقه به بقاء ملی است كه پایدارتر است.
گرچه تشریح علاقه و امنیت ملی دشوار است اما دستیابی به سرچشمه مقاصد مهم و با اهمیت ملی نشان می دهد كه كشور در چه جهتی گام بر می دارد و تلاش می كند.این مقاصد گاه هدف و گاه نیت یا مقصود نامگذاری شده اند و كوته برد، میان برد و دور بردند. مقاصد امنیت ملی نشان دهنده خواسته ها و هدفهائی است كه باید برآورده شود و لذا دستیابی به چنین اهدافی نیازمند به سیاستهای امنیت ملی یعنی اتخاذ و استراتژی، تاكتیك و خط مشی های سیاسی برای تحقق یافتن و عملی شدن آنهاست. به اعتقاد جان. ام كالینز علایق امنیت ملی؛ مقاصد ، سیاستها و تعهدات امنیت ملی تعیین كننده اهداف یا راهنما برای دستیابی به آنها می باشند. درك صحیح از مناسبت اهداف و ابزارهای موجود برای محاسبات صحیح و تصمیم گیریهای معقول و منطقی از اساسی ترین وظایف دولتهاست. محاسبه و توانائیهای خود و متحدان بنحوی كه بیش از توانائی های طرف مقابل یه صورتی كه كمتر از حد واقعی باشد و یاارزش گزاردن به فرضیاتی كه بنیان مطمئنی ندارند از خطاهای متداول در سیاسگذاری دولتهاست.ژنرال آندره بوفر در كتاب مقدمه ای برای استراتژی پنج شیوه مشخص برای تطبیق اهداف با ابزارها را تشریح می كند بر این اساس به اقتضای هر كدام یك شكل از واكنش و تصمیم گیری های منطقی می نماید. بعنوان مثال هر گاه اهداف محدود و ابزار فراوان باشد تنها تهدید به استفاده از نیروی قهریه ممكن است برای دستیابی به مقاصد كافی باشد.
انواع امنیت ملی :
اساساً امنیت ملی دارای دو جنبه داخلی و خارجی است، جنبه داخلی امنیت یك ملت در مقابل تهدیدات پنهان و نهان در درون مرزهای ملی را شمال می شود. این تهدید ها می توانند سیاسی(مانند شورش و جدائی طلبی) اقتصادی( مانند نابسامانیهای اقتصادی) نظامی(ماننند كودتا، جنگ داخلی) و اجتماعی( مانند آشوب های اجتماعی و شورش و...) باشند كه هر كدام به نوعی دولت ملی را تحت فشار و مورد تهدید قرار می دهد.
جنبه خارجی امنیت ملی به تهدیدهای برون مرزی علیه یك دولت مربوط می گردد، این تهدیدها نیز دارای ابعاد سیاسی(انزواو اعمال فشارهای سیاسی)، نظامی (حمله نظامی یا تهدید به حمله و تقویت بنیه نظامی دشمن )اقتصادی( محاصره و تحریم اقتصادی) و فرهنگی است. البته مجزا كردن جنبه داخلی و خارجی امنیت ملی از یكدیگر تا حدودی غیر ممكن است و به تعبیر یكی از صاحبنظران ابعاد مختلف امنیت ملی به مثابه نقطه مختلف تشكیل دهنده هستند كه اگر در نقطه ای امنیت به خطر بیفتد این مخاطره بر سایر نقاط بدون تاثیر نخواهد بود.
تهدیدات و خطرات امنیت ملی(مساله برآورد تهدیدات استراتژیك در امنیت ملی) :
علایق امنیت ملی، مقاصد و سیاستها در این خصوص تنها با بررسی در چاچوب تهدیدات داخلی و خارجی می یابد، بر این اساس مهم ترین تهدید معمولاً تهدید نظامی است.به اعتقاد كالینز، تهدید مستقیم نظامی آشكار است و هر دو طرف را در وشعیت شناخته شده ای قرار می دهد، بنابراین شناسائی آن ساده تر و حتی در بسیاری موارد دفع آن نیز سهلتر است. اما تهدیدات غیر مستقیم ضمن اینكه همان تاثیر را می تواند داشته باشد، مقابله سختی را می طلبد.در این رابطه به اعتقاد نامبرده سه ملاحظه اساسی جریان ارزیابی تهید را تحت تاثیر قرار می دهد :



برای تدوین یك استراتژی مطلوب برخورداری از تجسم و درك صحیح درمورد محتمل ترین راه كارهای دشمن بسیار ضروری است و آنچه مسلم است اینكه احتمال خطا در هر مرحله از جریان ارزیابی تهدید زیاد است و استراتژیستها هرگز به تمام جوابهای صحیح مربوط به توانائیها، نیات و آسیب پذیری های دشمن دسترسی ندارد.

عوامل موثر در تامین امنیت ملی :
برای دستیابی به مقاصد امنیت ملی نیازمند به حلقه گسترده ای از اطلاعات استراتژیك و آگاهی نسبت جنگ و دفاع هستیم كه اندیشمندان بزرگ نظامی همچون سون تزو، كلاوس ویتز، ناپپلئون و دیگران آنها را مطرح نموده اند. اصولی همچون تامین ، غافلگیری – تمركز، ابتكار عمل ، انعطاف ، مانور، وحدت و روحیه كه هر كدام به نوبه خود حائز اهمیت فراوانی در دفاع و مقابله نظامی هستند. اصل تامین قدرت موجود حراست می كند و از احتمال فعالیت دشمن به طور مستقیم علیه علایق حیاتی، ثروتها، طرحها و عملیات خودی، می كاهد.
و به همین ترتیب سایر اصول و مخصوصاً روحیه كه در این میان دردرجه اولویت بیشتر و در خور و اهتمام افزون تری است. به تعبیر ناپلئون روحیه سه چهارم قوای نظامی را تشكیل می دهد و حالتی از تفكر كه موید ثابت قدمی، شهامت و امید است. حالتی از اطمینان ، غیرت و وفاداری است. نیروئی است حیات بخش حاكی از روح صمیمیت و یگانگی دسته جمعی و اراده و تصمیم . نیروی لایزالی است كه تا انتهای راه توان و تحمل می بخشد و از عزمی مستحكم برای پیروزی نشات می گیرد. با برخورداری از آن دستیابی به همه چیز ممكن است و بدون آن هیچ چیز از جمله طرح ریزی ها، تهیه مقدمات و تولید به هیچ نمی ارزد.
به نظر آقای دكتر مقتدر استاد فقید دانشگاه تهران، روحیه امری معنوی و مركب از فداكاری، شهامت، اعتقاد به میل به حفظ شخصیت و حیثیت است و هر چند به تنهایی نمی تواند غذا، سلاح و مواد خام درست كند ولی می تواند انگیزه نیرومندی برای تولید غذا،سلاح و مواد خام باشد.زیرا زنان و مردان را بر می انگیزد كه بیشتر كار كنند و فداكاری بیشتری در حنگ از خود نشان دهند و در اثر آن فرد تا آخرین ذره قدرت خود پایداری می كند.
رهبری، انضباط، دوستی، احترام به خود و اعتقاد راسخ به علت همگی در روحیه بخشیدن سهیم هستند و روحیه را می توان تا حدودی از طریق ازطریق تكنیمهای مختلف تبلیغاتی ایجاد كرد. اما آن روحیه آكنده از عشق و ایمان مذهبی كه مبتنی بر عقیده دینی و وظیفه شناسی معنوی است و در یك جامعه اسلامی شكل می گیرد، چیزی كاملاً متفاوت و متعالی است كه به واقع همان فرهنگ جهاد و شهادت و غلبه آرمان های مقدس مذهبی در جامعه است.

ب) مفهوم شهادت، خاستگاه اعتقادی شهید و فرهنگ شهادت :
به نظر مرحوم دكتر علی شریعتی :« داستان و شهادت و آنچه را كه شهادت تداعی می كند به قدری احساسی و به قدری هیجان آمیز و عاشقانه است كه روح را به آتش می كشد و منطق را فلج می كند و ناطقه را ضعیف و اندیشیدن را دشوار، چه! شهادت آمیزه ای است از یك عشق گدازان و از یك حكمت عمیق و پیچیده و این دو را با هم نمی توان بیان كردو در نتیجه سخن حق را ادا نمود» واژه شهادت در اصل به معنای حضور است و به بیان لسان العرب؛ شهید كسی است كه هیچ چیز از او پنهان نیست. و بعضی گفته اند از این روست كه شهید نمی میرد و زنده است و شاهد و ناظر بر اعمال مردم است به قول شهید مطهری :
«همه گروههای خدمتگذار جامعه ، مخترعین، مكتشفین، مربیان ، كارگران و... مدیون شهداء هستند ولی شهدا مدیون آنها نیستند.عالم در علم خود و فیلسوف در فلسفه خود و معلم اخلاق در تعلیمات اخلاق خود نیازمند محیطی مساعد و آزادند تا خدمات خود را انجام دهند و شهید آن كسی است كه با فداكاری و از خود گذشتگی با سوختن و خاكستر شدن و فانی شدن خود محیط را برای دیگران مساعد می كند.مثل شهید شمع است كه خدمتش از نوع سوخته شدن و فانی شدن و فانی شدن و پرتوافكندن است تا دیگران در این پرتو كه به بهای نیستی او تمام شده بنشیند و آسایش بیابند و كار خویش ار انجام دهند. آری شهدا شمع محفل بشریتند، سوختن و محفل بشریت را روشن كردند،اگر این محفل تاریك می ماند هیچ دستگاهی نمی توانست كار خود را آغاز كند یا ادامه دهد.»
-در قرآن كریم از شهید بعنوان كسی یاد شده است كه با خدا معامله می كند،همیشه زنده و از الطاف خداوند در مورد خویش راضی و خشنود است :



- پیامبر بزرگ اسلام در توصیف مقام شهید فرمودند :« بالاتر از هر نیكی، دیگری است تا اینكه انسان در راه خدا كشته شود، در این هنگان هیچ نیكی بالاتر از شهادت نیست». و همچنین « اشرف الموت قتل الشادت» گرامیترین مرگ ها كشته شدن در راه خداست.علی (ع) نیز به همین سان گرامیترین مرگها را شهادت در راه خداوند خوانده و در ادامه می فرمایند :« بدان كسی كه جان پس ابوطالب در دست اوست هزار مرتبه شمشیر خوردن بر من آسان تر است تا در بستر مردن»
در بینش اسلامی شهادت احدی الحسین تعبیر شده است؛ آنگونه كه قرآن می فرماید :« قل هل تربصون بنا الا احدی الحسنیین» بگو ای پیامبر كه شما منافقان جز یكی از دو نیكوئی (بهشت یا پیروزی) چه چیزی می توانید بر ما انتظار برید؟(توبه :52.) رزمنده مسلمان كسی است كه آرامش الهی بر قلبش نازل شده و همواره امیدوار به رحمت خداوند، قدرتمند و پابرجاست، دندان ها را بر هم می فشارد و كاسه سر خود را به خدا عاریت می دهد،پای بر زمین می كوبد و چشم بر كرانه سپاه نهاد بیم به خود راه نمی دهد و می داند كه پیروزی را در آغوش خواهد گرفت. او تمامی سختی ها و مصائب را امتحان الهی می بیند و در مقابل دشمنان با تكیه بر ایمان استوار و عشق پرشور به دیدار پروردگار تا آخرین قطره خون خود پایداری می كند و آنگونه كه خداوند می فرمایند :« سست نمی شود، غمگین نمی گردد و هنگامیكه در میدان جنگ با گروهی روبرو می شود ثابت قدم بوده و خداوند را فراوان یاد می كند.» شوق شهادت، فداكاری و جهاد در راه عقیده ، انجام وظیفه ، خودآگاهی و باور عمیق در قاموس فكری مجاهدین اسلام بخش مهمی از فرهنگ شهادت را تشكیل می دهد. در جامعه ای كه با چنین ویژگیها و بینشی آكنده باشد و عطر شهادت در آن به مشام برسد ما شاهد مردمی هستیم كه با روحیه ای قوی ، سرزندگی و نشاط، عشق به سرزمین و تلاش و فداكاری بی بدیل به مصاف دشمنان رفته و از حیات سیاسی ، استقلال و تمامیت ارضی خود دفاع می كنند.
بخش دیگری از ویژگیهای فرهنگ و روحیه شهادت طلبی و بر اساس آیات قرآن و فرمایشات پیشوایان؛ اعتقاد به توحید، توكل به خداوند، اعتماد به نفس، امید به نصرت و یاری خداوند، اعتقاد به معاد و آخرت و زندگی هدفمند می باشد كه بر این اساس و با چنین باورهائی سدی استوار و نفوذ ناپذیر از اراده و ایمان در مقابل تهدیدات و توطئه های دشمنان داخلی و خارجی بوجود آمده و تداوم حیات اعتقادی ، اخلاقی ، سیاسی و ملی را بیمه خواهد كرد.
ج) فرهنگ شهادت و نقش آن در تامین و تداوم امنیت ملی(نتیجه گیری) :
با توجه به آنچه كه در مقوله امنیت ملی و در بیان فرهنگ و شهادت و خاستگاه اعتقادی آن ارائه گردید ارتباط تنگاتنگ و عمیق دو مساله بوضوح قابل درك و تبیین خواهد بود. امنیت ملی همان گونه كه اشاره شد زمانی قابل حصوا خواهد بود كه جامعه در فضادی سرشار از اطمینان خاطر و آسودگی خیال باشد، آرامشی كه در سایه آن زندگی عادی جامعه تداوم یافته و هیچ نیروی مخل و تهدید كننده ای در آن نباشد. در چنین شرایطی تلاش برای زندگی و امید به آینده راه را برای توسعه همه جانبه باز خواهد نمود و نشانه های پیشرفت فرا روی جامعه واقع خواهند شد.
جامعه صدر اسلام و مدینه النبی نمونه روشنی از امتزاج سیاست، نظم و امنیت با روحیه شهادت طلبی و غلبه اندیشه و فرهنگ جهاد و شهادت است كه در آن مردان و زنان آرزوی شهادت را بر زبان جاری ساخته و با عشق و ایمان و شجاعت وصف ناپذیر خود را مهیا فداكاری می نمودند. از آن جمله و از میان و از میان صدها نمونه عمر و بن جموح است كه می گویند به هنگام خروج از منزل روبه قبله كرد و گفت : «اللهم لاتردنی الی اهلی و ارزقنی الشهاده» یعنی خدا یا مرا به سوی خانواده ام بر مگردان و شهادت را روزی من بگردان. با شناخت و تحلیل ایین جامعه و نظام سیاسی كه به دست پیامبر بزرگ اسلام بنیان گذاشته شد؛ از یكسو تنظیمات سیاسی، قانون اساسی و استقرار امنیت با تعیین حدود و تغور روابط افراد و قبایل مختلف با یكدیگر و تعریف مناسبات آنان با دولت جدید و تنسیق امور شهر مبتنی بر قواعد جدید دیده می شود و از سوی دیگر تلاش برای تعمیق ایمان و عقیده و توسعه معنویت با الهام از دستورات و آیات الهی به منظور تحكیم و تضمین امنیت كه توامان سرنوشت جامعه اسلامی و رو به پیشرفت مسلمانان را در مدینه رقم می زدند.
با مطالعه نظام سیاسی – اجتماعی دولت پیامبر (ص) بوضوح آنچه كه امروز پیوند دین و سیاست(و به تبع از آن امنیت و شهادت) خوانده می شود قابل درك بوده و بر این اساس امنیت ملی به عنوان عالی تیرن هدف سیاست های داخلی و خارجی كشورها در امتزاج و آمیختگی با فرهنگ ایثار و شهادت قرار می گیرد. نمونه دیگر در این خصوص جامعه ایران اسلامی طی هشت سال دفاع مقدس است كه روشن ترین جلوه های این حقیقت را به نمایش گذاشت. چه مردان و زنان دلاوری كه به شوق شهادت قله های رفیع ایمان و فداكاری را درنوردیدند و حماسه های بزرگ و ماندگار آفریدند و بدینسان امنیت ملی، تمامیت ارضی و استقلال سیاسی- اجتماعی و فرهنگی كشور را بیمه نمودند.

آنچه مسلم است اینكه حفظ چنین فرهنگ و باورهائی در جامعه مهمترین نیاز امروز كشور و اساسی ترین عامل تداوم و تحكیم امنیت ملی محسوب می شود. بزرگداشت یاد و خاطره سرداران شهید و تجدید میثاق با آرمان های متعالی تمامی شهیدان انقلاب اسلامی یكی از راهكارهای مهم و موثر در احیاء فرهنگ شهادت و جانبازی و ابزاری اساسی در تداوم حیات و امنیت ملی است كه امیدواریم در كنار سایر تلاش ها و همچنین با سیاست های درست و واقع بینانه راه ملت بزگ ایران برای نیل به آرمان ها بلند و اصولی اش را هموار نماید. ان شاء الله

 1. توانائی ها(آنچه كه دشمن می تواند انجام دهد) 2. نیات ( آنچه دشمن انجام می دهد) 3. آسیب پذیری ها(نقاط ضعف برجسته دشمن كدامند؟ 2) «كسی را كه در راه خدا كشته شده مرده نپندارید، بلكه او زنده جاوید است و لیكن شما این حقیقت را در نخواهید یافت» بقره :154 3) «مپندارید كه شهید ان راه خدا مرده اند، بلكه زنده به حیات ابدی شدند و در نزد پروردگارشان متنعم خواهند بود.آنان به فضل و رحمتی كه از خدا نصیبشان گردیده شاد مانند و به آن مومنان كه به آنها نپیوسته اند و بعداً در پی آنها براه آخرت خواهند شتافت مژده دهند كه از مردن هیچ نترسند و از فوت متاع دنیا غم مخورید.» آل عمران : 170-169


دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -