تبلیغات
ناگفته های دنیا - مهارت تفكر خلاق

مهارت تفكر خلاق

سه شنبه 10 اسفند 1389 11:41 ب.ظ

نویسنده : نوید نیکفرجام
تعریف مهارت تفكر خلاق:
مهارتی است كه شخص از تلفیق مهارت های حل مسئله و تصمیم گیری از افكار یا روابط نو برخوردار شده و قدرت كشف و انتخاب راه حل های جدید را پیدا می كند.

انواع تفكر :
1 – تفكر واگرا
2- تفكر همگرا

تفكر خلاق با تفكر واگرا سعی می كنند پدیده ها و امور و افكار را آن چنان كه هستند به راحتی نپذیرند، بلكه نگاه متفاوت تری داشته باشند و از قالب های فكری همسان دور شوند، به عبارتی پدیده ها را با خشم و منظر دیگری نگاه كنند به نقل سهراب سپهری :
چشم ها را باید شست ، جور دیگر باید دید
چترها را باید بست ، زیر باران باید رفت
اما در تفكر همگرا، فكرهای جدید و نو كمتر در آن راه پیدا می كند، امور و پدیده ها را آن چنان كه هستند می بینند و می پذیرند.
مراحل تفكر خلاق:
1 – آمادگی :‌در این مرحله شخی به نوع روابط بین پدیده ها كه ذهن او را به خود مشغول كرده اند پی برده و با طرح سؤال های مختلف در ذهن به نقد و بررسی آن می پردازد.
4 – پختگی : در این مرحله شخص با گذار از مراحل قبلی به درك و شناخت عمیق تری از روابط بین پدیده ها می رسد و گویی پدیده ها ، جرئی از وجودش شده است.
5 – اشراق : در این مرحله شخص به پاسخ های ناگهانی دست پیدا می كند، معمولاً با كلماتی نظیر آهان ، یافتم .... متجلی می شود.
6 – وارسی : در این مرحله فرد به بررسی بهترین ایده ای كه در مراحل قبلی به آن رسیده است می پردازد تا صحت و سقم و درستی آن را مشخص نماید.
7 – اجرا : در این مرحله فرد افكار یا ایده هایی كه مورد تأیید واقع شده اند را به مرحله اجرا در می آورد.

ویژگی های افراد دارای تفكر خلاق :
1 – راه هایی را جست و جو می كنند كه از طریق آن بتوانند فكر خود را به سوی ایده های نو و تازه هدایت نمایند.
2 – به همه ی جوانب یك موضوع و مسئله توجه دارند.
3 – در حل یك مسئله تمركز حواس بیشتری را از خود نشان می دهند.
4 – فكرهایی بكر (دست نخورده و نو) را بیشتر از دیگران از خود نشان می دهند.
5 – به راه حل هایی می اندیشند كه ممكن است از دید دیگران اهمیت چندانی نداشته باشد.
6 – از ربط ایده ها و تجربیات مختلف، نتایج جدیدی را می گیرند.
7 – افكار و عقاید خود را به راحتی مطرح می كنند و از مواجه با عقاید مختلف استقبال می كنند.
8 – برای حل مسایل و مشكلات راه های مختلف را بررسی و تا رسیدن به نتیجه دلخواه تلاش می كنند.
9 – خود را محدود به نظرات دیگران نمی نمایند، حصار هر آن چه بود و هست را می شكنند.
10 – همواره كنجكاو بوده و در جست و جوی اطلاعات جدید و نو هستند.
11 – از قدرت تصویر سازی ذهنی بالایی برخودارند، تا حدی كه به تفكرات خود ، عینیت می بخشند.
12 – مثبت نگر و پرانرژی هستند.
13 – معمولاً برای هر سؤالی آمادگی ارائه پاسخ های مختلف را دارند.
14 – سؤال وجواب های غیر عادی و عجیب و غریب در آن ها بیشتر دیده می شود.


چگونه تفكر خلاق را در خود و دیگران پرورش دهیم ؟
(راهكارها) :
1 – اطلاعات و تجارب خود را در موقعیت های مختلف گسترش دهیم.
2 – از دیگران و كودكان سؤال هایی را بپرسیم كه پاسخ های متعدد داشته باشد.
3 – اگر سؤال های غیرمعمولی از سوی دیگران مطرح می شود، سعی كنیم تا با همكاری خودشان پاسخ های جدید و نو را كشف كنیم.
4 – رفتارها و الگوهای افراد خلاق مثل ابوعلی سینا، دكتر حسابی و ... را سرمشق زندگی قرار دهیم.
5 – از فنون ویژه تفكر خلاق مانند «بارش فكری» به خوبی استفاده نماییم.
(حمله ذهنی به یك موضوع را بارش فكری می گویند)
6 – تصورات ذهنی خود و دیگران را تقویت كنیم، زیرا تصویر سازی كمك می كند تا اطلاعات در حافظه بلند مدت بیشتر ذخیره شوند، برای مثال اگر فرزندمان داستانی از دایناسورها را می خواند، از او بخواهیم تصور كند كه میان جنگل قرار دارد، به صدای آنان گوش دهد، بزرگی جثه اش را در نظر بگیرد، صدای پای آنان را بشنود و ...
7 – در نوشتن داستان یا كشیدن نقاشی و ... به جای استفاده از نمونه (مدل) از طرح های خلاق ذهن خود استفاده كنیم.
8 – آن چه را كه می خوانیم، می بینیم و می شنویمف مهمترین نكات آن را یادداشت نماییم.
9 – هر فكر جدیدی كه به ذهن ما می رسد، بنویسیم (افكار خود را روی كاغذ بیاوریم) اجازه دهیم هر سؤالی را از ما بپرسند و سؤالات آنان را جدی بگیریم.
11 – بازی های فكری، ساخت اشیاء یا گل، مجسمه سازی ، نقاشی و داستان نویسی موجب شكوفایی ذهن و خلاقیت می گردد.
12 – طرح سؤال های باز و تكمیل جملات و داستان های ناتمام در رشد تفكر خلاق موثر است.
13 – به عقاید دیگران ( به ویژه كودكان و نوجوانان) احترام بگذاریم و اجازه دهیم كه تا حد ممكن كارهایشان را با ذوق و سلیقه خود انجام دهند.
14 – ابتكار و تخیل را باور داشته باشیم تا زمینه ی بروز فعالیت های خلاق در جامعه فراهم شود.
15 – سعتی كنیم پاسخ های ما در مقابل سؤالات دیگران به گونه ای باشد كه او را به سؤال های جدیدتری هدایت كنیم.
16 – فرصت ابتكار و نوآوری را در خانواده و مدرسه و محل كار به دیگران بدهیم.
17 – از موقعیت های مانند مسافرت، بازدید از موزه ها، رفتن به مكانهای تفریحی و فرهنگی جهت آموزش تفكر خلاق استفاده كنیم.
18 – احساس امنیت، شادی و آرامش از عوامل شكوفایی تفكر خلاق است، آن عوامل را از خود و دیگران دریغ نكنیم.
19 – هوش ، استعداد ، مهارت و تلاش جدی، بخشی از عوامل رشد خلاقیت است اما ضروری است به ایجاد انگیزه نیز توجه ویژه ای داشته باشیم.
20 – توانایی دیگران حتی كودكان را بپذیریم باور داشته باشیم كه هر فرد موجودی منحصر به فرد است و مثل و مانند ندارد.
21 – وقتی كار و فكر جدید و خلاقانه ای را از دیگران مشاهده كردیم ، با تشویق، خوشحالی و شادی خود را ابراز كنیم.


تمرین هایی برای رشد تفكر خلاق :
تمرین 1
افراد را به دو گروه تقسیم می كنیم
از گروه اول می خواهیم هر كدام یك كلمه به دلخواه بنویسند و در یك ظرف بریزند. از گروه دوم می خواهیم هر كدام یك مسئله بنویسند و در یك ظرف بریزند.
بر حسب تصادف از ظرف گروه اول یك كلمه و از ظرف گروه دوم یك مسئله برمی داریم و می خواهیم كه هر كس با آن كلمه انتخاب شده پاسخی را برای آن مسئله انتخاب شده آماده و بخواند.

تمرین 2
سه شی را ذهنی انتخاب می كنیم و از گروه می خواهیم كه بیان كنند با این اشیاء چه چیزهایی را می توانند بسازند. مثلاً با دو درب بطری و یك خودكار و یك صفحه كاغذ باطله چه چیزهایی می توان ساخت؟

تمرین 3
از گروه می خواهیم با حروف خلاقیت كلمه هایی بسازند كه به موضوع خلاقیت مرتبط باشد. و یا با حروف كلمات ....

تمرین 4
به افراد می گوییم اگر در گرمای تابستان در مزرعه كلاه نداشته باشند از چه چیزهایی به عنوان جایگزین می توانند استفاده كنند؟
اگر در بیابان با شكستگی پا مواجه شوند چه كارهایی می توانند انجام دهند؟
تفكر نقادانه تعریف :
یك فرآیند شناختی، فعال هدفمند و سازمان یافته است كه شخص با استفاده از آن به بررسی افكار و عقاید خود و دیگران و یا موقعیت های خاص می پردازد و با ارزیابی و تفسیر ماهرانه خود به درك و فهم روشن تر و بهتری دست می یابد.

اصول تفكر نقادانه
1 – پرسشگری : پرسیدن سؤالات مناسب از خود و دیگران برای فهمیدن دقیق تر مطلب یا مسئله مطرح شده.
2 – اطلاعات : جمع آوری اطلاعات از منابع مختلف درباره ی مطلب یا مسئله مطرح شده
3 – ارزیابی :‌بررسی و ارزیابی اطلاعات جمع آوری شده درباره مطلب یا مسئله مطرح شده و ارزش گذاری آن ها.
4 – نتیجه گیری: در نظر گرفتن و انتخاب بهترین و صحیح ترین مفهوم یا راه حل برای مطلب یا مسئله مطرح شده.

ویژگی های افرادی كه دارای تفكر نقادانه هستند
1 – روحیه ی پرسشگری دارند.
2 – خود نقد پذیرند.
3 – داوری و قضاوت آن ها به دور از تعصب و لجبازی است.
4 – هر چیزی را به سادگی و بدون تفكر ، نه می پذیرند و نه رد می كنند.
5 – از منابع مختلف اطلاعات مناسب و دقیقی درباره موضوع مورد نقدف به دست می آورند.
6 – نسبت به مسایل دید وسیع و دقیقی دارند.
7 – به جنبه های مثبت و منفی مسئله توجه داشته و یكسونگر نیستند.
8 – قدرت تجزیه و تحلیل و استنتاج موضوعات مختلف را دارند.
9 – با ذهن باز و متفكرانه نسبت به مسایل اظهار نظر می كنند.
10 – معمولاً قدرت تشخیص درست از نادرست را دارند.
11 – گوینده ای متفكر و منطقی و شنونده ای فعال هستند.
12 – در حین این كه كل موضوع را در نظر می گیرند، به جزئیات نیز توجه می كنند.
13 – به این مسئله واقعند كه ممكن است حرف یا راه حل دیگران یا خودشان همیشه درست نباشد.
14 – چون به عاقبت كار می اندیشند، معمولاً فریب وعده های دیگران را نمی خورند.
15 – معمولاً به راحتی جذب گروه ها و افراد نمی شوند.

راهكارهای پرورش تفكر نقادانه :
1 – نسبت به امور و پدیده های اطرافمان، حساسیت و دقت بیشتری داشته باشیم.
2 – دیده ها، شنیده ها و مطالعه ی خود را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم و به سادگی آن ها را نپذیریم و رد نكنیم.
3 – درباره هر موضوعی با سؤالات مناسب و مرتبط اطلاعات بیشتری به دست آوریم.
4 – مسایل ، معمولاً راه حل های متفاوتی دارندف تحمیل راه حل خود، یا تحمل راه حل دیگران به عنوان یك راه حل قطعی، منطقی به نظرنمی آید.
5 – درباره مسایل پیش آمده، فكر كنیم و دچار احساسات و هیجان های شدید و كاذب نشویم و از قضاوت عجولانه ، تعصب و خودرایی درباره موضوعات مورد بحث اكیداً بپرهیزیم.
6 – قبل از پاسخگویی به مسایل، فكر كرده سپس تصمیم گیری و عمل نماییم.
7 – مشوق خوبی برای مسؤولانه فكر كردن خود و دیگران به خصوص كودكان باشیم.
8 – از عقاید و نظرات خود دفاع معقولانه و منطقی كرده و زود تسلیم نشویم.
9 – به دیگران اجازه ی بحث و اظهار نظر درباره موضوعات مختلف را بدهیم.
10 – جلسات گفتگو درباره مسایل اجتماعی و یا روزمره در خانواده و مدرسه ترتیب داده و همه را به شركت فعالانه در این جلسات تشویق كنیم.
11 – برای رشد تفكر نقادانه در كودكان و نوجوانان مطالعه زندگینامه افراد نقاد مفید و مؤثر می باشد.
12 – فرآیند تفكر كودكان و نوجوان را بررسی و ارزیابی كنیم و در صورت نیاز از راهنمایی آنان دریغ نورزیم.
12 – به هر سؤالی به راحتی پاسخ نگوییم بلكه با سؤال كردن مناسب، مخاطب را در رسیدن به پاسخ كمك نماییم.
13 – به هر سؤالی به راحتی پاسخ نگوییم بلكه با سؤال كردن مناسب، مخاطب را در رسیدن به پاسخ كمك نماییم.
14- در جلسات بحث و تبادل افكار از برچسب زدن ، دستور دادن، سرزنش، نصیحت، قضاوت و مسخره كردن فكر دیگران اكیداً پرهیز نماییم.
15 – با برقراری امنیت و آرامش روانی و عاطفی و احترام به عقاید و نظرات كودكان و نوجوانان آنان را به شركت در بحث و بیان اظهار نظر ترغیب و تشویق نماییم.
16 – با طرح سؤالات مناسب درباره موضوعات مختلف در خانه و مدرسه نظرات دیگران را جویا شده و آن ها را نیز در بحث و گفتگو شركت دهیم.
17 – با دقت و حوصله به نظرات دیگران در خانه و مدرسه گوش كنیم تا بتوانیم با سؤالات مناسب آن ها را برای نتیجه گیری صحیح تر راهنمایی كنیم.
18 – در صورت عدم مشاركت دیگران در بحث، شاید آن ها موضوع را درك نكرده اند، بیشتر توضیح دهیم تا بتوانند حضور فعال تری داشته باشند.
19 – در مقابل سؤالی كه از ما می كنند، پاسخ از قبل تعیین شده ای نداشته باشیم، تا بهتر بتوانیم به نقد و بررسی تجزیه و تحلیل موضوع بپردازیم.

تمرین هایی برای رشد تفكر نقادلانه
تمرین 1
در پایان هر جمله ای كه می خوانید علامت سؤال بگذارید و پاسخ دهید.

تمرین 2
دو جمله متفاوت مطرح می كنیم و از شاگردان می خواهیم دلایلی را برای حمایت هر دوی آنها بنویسند. مثلاً:
بازی های كامپیوتری كودكان به رشد ذهنی آنها كمك می كند.
بازی های كامپیوتری كودكان به رشد ذهنی آنها كمك نمی كند.

تمرین 3
دو جمله متفاوت مطرح می كنیم و از شاگردان می خواهیم نكات مثبت و منفی آنرا بنویسند. پس از بررسی با هم مقایسه نمایند.
مثلاً مردها بایستی در بیرون از منزل كار كنند و زنها بایستی در خانه كار كنند.



دیدگاه ها : نظرات
آخرین ویرایش: - -